ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ, ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ. Μέχρι το 0000, η γνώση μας για τον πρώιμο χριστιανό συγγραφέα Αριστείδη περιοριζόταν στη δήλωση του Ευσέβιου ότι ήταν Αθηναίος φιλόσοφος, ο οποίος υπέβαλε μια απολογία «σχετικά με την πίστη» στον αυτοκράτορα Αδριανό. Εκείνη τη χρονιά, ωστόσο, οι Μηχιταριστές του Αγίου Λαζάρου στη Βενετία δημοσίευσαν ένα απόσπασμα στα αρμενικά [ 0 ] από την αρχή της απολογίας. Το 0000 ο Δρ. Ρέντελ Χάρις βρήκε ολόκληρο το έργο σε συριακή έκδοση στο Όρος Σινά. Ενώ η έκδοσή του κυκλοφορούσε από τον τύπο, ο συγγραφέας παρατήρησε ότι όλο αυτό το διάστημα το έργο βρισκόταν στα χέρια μας στα ελληνικά, αν και σε ελαφρώς συντομευμένη μορφή, καθώς είχε ενσωματωθεί ως ομιλία σε ένα θρησκευτικό μυθιστόρημα που γράφτηκε περίπου τον 0ο αιώνα και είχε τίτλο «Ο Βίος του Βαρλαάμ και του Ιωσαφάτ». Η ανακάλυψη της συριακής έκδοσης άνοιξε ξανά το ζήτημα της χρονολόγησης του έργου. Διότι, παρόλο που ο τίτλος του εκεί αντιστοιχεί σε αυτόν που δίνεται από το αρμενικό απόσπασμα και από τον Ευσέβιο, ξεκινά με μια επίσημη επιγραφή προς «τον αυτοκράτορα Τίτο Αδριανό Αντωνίνο Αύγουστο Πίο». Και ο Δρ. R. Harris ακολουθείται από τον Harnack και άλλους υποθέτοντας ότι μόνο μέσω μιας απρόσεκτης ανάγνωσης αυτής της επιγραφής υποτίθεται ότι το έργο απευθυνόταν στον Αδριανό. Εάν συμβαίνει αυτό, πρέπει να τοποθετηθεί κάπου στη μακρά βασιλεία του Αντωνίνου Πίου (000–000). Ωστόσο, δεν υπάρχουν εσωτερικοί λόγοι για να απορριφθεί η τριπλά βεβαιωμένη αφιέρωση στον Αδριανό, τον προκάτοχό του, και η εικόνα της πρωτόγονης χριστιανικής ζωής που βρίσκεται εδώ υποδεικνύει την παλαιότερη και όχι τη μεταγενέστερη ημερομηνία. Είναι πιθανό η Απολογία να διαβάστηκε στον Αδριανό αυτοπροσώπως όταν επισκέφθηκε την Αθήνα, και ότι η συριακή επιγραφή προηγήθηκε από έναν γραφέα κατ' αναλογία με την Απολογία του Ιουστίνου, ένα λάθος που έγινε στην επέκταση του ονόματος του Αδριανού.

Η Απολογία ξεκινά ως εξής: «Εγώ, βασιλιά, με την πρόνοια του Θεού ήρθα στον κόσμο· και αφού είδα τον ουρανό, και τη γη, και τη θάλασσα, τον ήλιο και τη σελήνη, και όλα τα άλλα, εγώΘαύμασα την τάξη τους· και βλέποντας τον κόσμο και όλα τα πράγματα σε αυτόν, ότι κινείται από την ανάγκη, κατάλαβα ότι Αυτός που τον κινεί και τον κυβερνά είναι ο Θεός. Διότι οτιδήποτε κινείται είναι ισχυρότερο από αυτό που κινείται, και οτιδήποτε κυβερνά είναι ισχυρότερο από αυτό που κυβερνάται. Αφού μίλησε σύντομα για τη θεϊκή φύση με όρους της ελληνικής φιλοσοφίας, ο Αριστείδης προχωρά στο ερώτημα ποιες από όλες τις ανθρώπινες φυλές έχουν κοινωνήσει καθόλου την αλήθεια για τον Θεό. Εδώ έχουμε την πρώτη απόπειρα συστηματικής σύγκρισης των αρχαίων θρησκειών. Για τους σκοπούς της έρευνάς του, υιοθετεί μια προφανή τριπλή διαίρεση σε ειδωλολάτρες, Εβραίους και Χριστιανούς. Τους ειδωλολάτρες, ή, όπως τους ονομάζει πιο ήπια απευθυνόμενος στον αυτοκράτορα, «αυτούς που λατρεύουν αυτούς που μεταξύ σας λέγονται θεοί», τους υποδιαιρεί στους τρεις μεγάλους παγκόσμιους πολιτισμούς - Χαλδαίους, Έλληνες και Αιγύπτιους. Επιλέγει αυτή την τάξη για να φτάσει σε μια κορύφωση σφάλματος και παραλογισμού στην ειδωλολατρική λατρεία. Η άμεση λατρεία της φύσης των Χαλδαίων αποδεικνύεται ψευδής επειδή τα αντικείμενά της είναι έργα του Δημιουργού, κατασκευασμένα για χρήση από ανθρώπους. Υπακούουν σε σταθερούς νόμους και δεν έχουν καμία εξουσία πάνω στον εαυτό τους. «Οι Έλληνες έχουν σφάλει χειρότερα από τους Χαλδαίους... αποκαλώντας εκείνους τους θεούς που δεν είναι θεοί, σύμφωνα με τις κακές τους επιθυμίες, ώστε έχοντας αυτούς ως υποστηρικτές της ανομίας τους να μοιχεύουν, να λεηλατούν και να σκοτώνουν και να κάνουν το χειρότερο». των πράξεων». Οι θεοί του Ολύμπου αμφισβητούνται ένας προς έναν και αποδεικνύονται είτε άθλιοι είτε αβοήθητοι, ή και τα δύο ταυτόχρονα. Ένας παράδεισος από διαπληκτιζόμενες θεότητες δεν μπορεί να εμπνεύσει μια λογική λατρεία. Αυτοί οι θεοί δεν είναι καν αξιοσέβαστοι. πώς μπορούν να είναι αξιολάτρευτοι; «Οι Αιγύπτιοι έχουν σφάλει χειρότερα από όλα τα έθνη· γιατί δεν αρκέστηκαν στις λατρείες των Χαλδαίων και των Ελλήνων, αλλά εισήγαγαν, επιπλέον, ως θεούς ακόμη και άγρια ​​ζώα της ξηράς και των νερών, φυτά και βότανα... Αν και βλέπουν τους θεούς τους να τρώγονται από άλλους και από ανθρώπους, και να καίγονται, και να σκοτώνονται, και να σαπίζουν, δεν καταλαβαίνουν γι' αυτούς ότι δεν είναι θεοί»